Alimlər son illər Antarktidanı əhatə edən buz təbəqəsində baş verən azalmanın arxasındakı prosesi izah edən yeni bir araşdırma yayımladı.VAXT.AZ “Science Advances” jurnalına istinadən xəbər verir ki, aparılan tədqiqata görə, bu azalma üçlü zərbə adlandırılan üç əsas amilin birləşməsi – dərin okean istiliyi, güclü küləklər və əriməni öz-özünə gücləndirən proses nəticəsində baş verib.
NASA-nın məlumatlarına əsasən, 2002–2020-ci illər arasında Antarktika hər il təxminən 149 milyard ton buz itirib. Lakin son illərdə ən diqqətçəkən dəyişiklik məhz dəniz buzunda qeydə alınıb: 2015-dən sonra buz örtüyü rekord aşağı səviyyələrə enib və əvvəlki kimi bərpa olunmayıb.
“Southampton” Universitetinin alimlərinin apardığı araşdırmaya görə, proses üç mərhələdə inkişaf edib. İlk mərhələdə okeanın dərin qatlarında toplanan istilik Antarktika buzunun altına doğru yayılmağa başlayıb. Daha sonra güclənən küləklər bu isti və duzlu suları səthə doğru çəkərək buzun alt hissəsini əridib. Nəticədə sistem özünü gücləndirən bir dövrəyə girib. Buz azaldıqca okean daha çox istilik udub, bu isə yeni buzun yaranmasını çətinləşdirib.
Tədqiqatın müəllifi Aditya Narayananın sözlərinə görə, proses o qədər geniş miqyaslıdır ki, “demək olar Qrenlandiya böyüklüyündə buz sahəsi yox olub”. Onun fikrincə, buzun altına yığılan istilik və okean qarışmasının güclənməsi nəticəsində sistem geri dönüşü çətin olan bir vəziyyətə keçib.
Alimlər bildirirlər ki, xüsusilə 2013-cü ildən sonra güclənən küləklər Antarktika ətrafında dövr edən isti dərin okean sularını səthə yaxınlaşdırıb. Bu isə 2016 və 2019-cu illərdə Şərqi Antarktikada sürətli buz itkisini sürətləndirib.
Araşdırma həmçinin regional fərqlərə diqqət çəkir. Şərqi Antarktikada buz itkisi əsasən dərin okean istiliyi ilə əlaqələndirilirsə, Qərbi Antarktikada atmosferdəki istilik və bulud örtüyü günəş enerjisinin tutulmasına səbəb olaraq əriməni gücləndirir.
Alimlər xəbərdarlıq edirlər ki, Antarktika dəniz buzunun itirilməsi yalnız regional problem deyil. Bu buz örtüyü Yer kürəsinin istilik balansında mühüm rol oynayır: onun parlaq səthi günəş şüalarının təxminən 80 faizini kosmosa geri qaytarır. Buz azalanda isə daha tünd okean səthi daha çox istilik udur və qlobal istiləşmə sürətlənir.
Bununla yanaşı, buz təbəqələrinin zəifləməsi dəniz səviyyəsinin qalxması riskini artırır. Hesablamalara görə, dəniz səviyyəsində hər 1 santimetrlik artım təxminən 6 milyon insanı sahil daşqınlarına məruz qoya bilər.
“Southampton” Universitetindən professor Alberto Naveyra Qarabato bildirir ki, aşağı buz örtüyü vəziyyəti davam edərsə, Antarktika gələcəkdə “qlobal iqlimi sabitləşdirən faktor olmaqdan çıxaraq, istiləşməni gücləndirən sistemə çevrilə bilər”.
Jurnalda dərc olunan məqaləyə görə, araşdırma həmçinin insan fəaliyyətinin dolayı təsirlərinə də toxunur. Antarktikaya turist səfərlərinin son illərdə kəskin artdığı qeyd olunur. 2017-ci ildə 44 min olan ziyarətçi sayı 2024-cü ildə 122 minə çatıb. Proqnozlara görə, bu rəqəm 2033-cü ilədək 450 mini keçə bilər. Alimlər isə bu artımın həssas ekosistem üzərində əlavə təzyiq yaratdığını, çirklənmə və xəstəlik risklərini artırdığını bildirirlər.
Ümumilikdə, yeni tədqiqat Antarktika buz sisteminin sabitliyinin ciddi şəkildə pozulduğunu və bu prosesin dayanmadığı təqdirdə qlobal iqlim üçün daha geniş nəticələr doğura biləcəyini göstərir.
çap et