İran, Vaşinqtonla dalana dirənmiş nüvə danışıqlarının yenidən başlanması üçün Birləşmiş Ştatların nüvə obyektlərinə endirdiyi hava zərbələri nəticəsində yaranmış itkilərin kompensasiya edilməsini tələb edir.

İran dövlət televiziyası ötən gün məlumat yayıb ki, xarici işlər naziri Abbas Araqçı, ötən ay İranın nüvə obyektlərinə qarşı həyata keçirilmiş hücumların vurduğu zərərin ABŞ tərəfindən ödənəcəyi təqdirdə ölkəsinin danışıqlara başlamağa hazır olduğunu bildirib. Araqçı eyni zamanda vurğulayıb: “Hələlik danışıqları yenidən başlatmağa razı deyilik”.

ABŞ Prezidenti Donald Tramp isə açıqlamasında bildirib ki, bombalanmış nüvə obyektləri tamamilə sıradan çıxarılıb və “onların yenidən fəaliyyətə qaytarılması illər çəkəcək”.

Tehran eyni zamanda bir sıra sərt addımlar atıb:

Nüvə silahlarının yayılmasının qarşısını almağa dair sazişdən çıxmaq,

Uran zənginləşdirmə səviyyəsini 60 faizdən yuxarı qaldırmaq,

Yeni nəsil sentrifuqalar istehsal edib ixrac etmək,

Genişləndirilmiş nüvə əməkdaşlığına başlamaq.

Bu addımlar Avropa ölkələrinin “Snapback” kimi tanınan – əvvəlki sanksiyaların avtomatik bərpasını nəzərdə tutan – mexanizmi işə salmaq hədəsinə cavab olaraq atılıb.

“Zərbəyə-zərbə ilə cavab verəcəyik”

Tehranın son bəyanatları, beynəlxalq ictimaiyyətə açıq bir siqnal kimi qiymətləndirilir: İran artıq müdafiə mövqeyində deyil, hücum ritorikasına keçib. Xarici işlər naziri Abbas Araqçı dövlət televiziyasına verdiyi açıqlamada həmçinin qeyd edib ki, “əgər ABŞ və onun müttəfiqləri bölgədəki eskalasiyanı davam etdirərsə, İran daha sərt addımlar atacaq”.

Avropanın narahatlığı artır

İranın nüvə fəaliyyətlərini genişləndirməsi Avropa paytaxtlarında ciddi narahatlıq doğurub. Xüsusilə Fransa, Almaniya və Böyük Britaniya rəhbərləri Tehranı nüvə sazişindən uzaqlaşmaqda ittiham edir və bildirirlər ki, uranın 60 faizdən çox zənginləşdirilməsi silah istehsalına çox yaxın bir mərhələdir.

Diplomatik mənbələrə görə, Avropa ölkələri ABŞ-la koordinasiyalı şəkildə “Snapback” mexanizmini işə salmaq barədə müzakirələr aparır. Bu, BMT Təhlükəsizlik Şurasının əvvəlki qətnamələri əsasında İrana qarşı sanksiyaların bərpası deməkdir.

İsrailin mövqeyi və mümkün regional münaqişə

İsrail isə Tehranın nüvə proqramını ölkənin milli təhlükəsinə birbaşa təhdid kimi dəyərləndirir. İsrailin müdafiə naziri Yoav Qallant ötən həftə bildirmişdi ki, İran uranı silah səviyyəsinə qədər zənginləşdirsə, Tel-Əviv “bütün variantları masada saxlayacaq”. Bu isə bölgədə mümkün silahlı qarşıdurmanın siqnalı kimi qəbul edilir.

***

Pentaqonun nümayəndələri də məsələ ilə bağlı ehtiyatlı, lakin sərt mövqe sərgiləyirlər. ABŞ Dövlət Departamenti isə bildirib ki, diplomatik yollar hələ açıqdır, amma İranın bu cür aqressiv addımları danışıqlar üçün əlverişli atmosferi sıradan çıxarır.

Analitiklər nə deyir?

Beynəlxalq nüvə siyasəti üzrə ekspertlər hesab edirlər ki, İranın bu addımları həm daxili auditoriyaya yönəlik güc nümayişi, həm də Qərb qarşısında şərtləri diktə etməyə cəhd kimi qiymətləndirilə bilər. Harvard Universitetindən nüvə strategiyası üzrə tədqiqatçı Leon Qoldsmit, “İran, əslində, danışıqlara qayıtmaq istəyir, amma bu dəfə əvvəlkindən fərqli olaraq özünün daha güclü olduğunu göstərmək niyyətindədir. Onlar masa arxasına zəif yox, nüvə texnologiyasına yiyələnmiş ölkə kimi qayıtmaq istəyirlər”, – deyib.