İran uranın yüksək faizli zənginləşdirilməsini sülh məqsədi ilə olduğunu desə də heç cür əsaslandıra bilmir. Ümumiyyətlə uranı zənginləşdirmə texnologiyası necə çaılışır?

1. Sentrifuqa nədir və necə işləyir?

Sentrifuqa – maddələrin sıxlığı və kütləsinə görə ayrılmasını təmin edən fırlanma əsaslı texnologiyadır. Qaz sentrifuqaları xüsusi olaraq maddələrin izotoplarını ayırmaq üçün istifadə olunur. Bu texnologiya nüvə sənayesində – uranın zənginləşdirilməsi prosesində əsas rol oynayır.

Sentrifuqada uran hekzaflorid (UF₆) qazı yerləşdirilir. Fırlanma zamanı ağır izotoplar (U-238) daha çox kənara, yüngül izotoplar (U-235) isə mərkəzə doğru hərəkət edir. Bu proses təkrarlanaraq zənginləşdirmə səviyyəsi artırılır.

2. Uran zənginləşdirmə səviyyələri və məqsədləri

Uran zənginləşdirmə dərəcəsi onun hansı sahədə istifadə ediləcəyini müəyyən edir:

3-5 faiz zənginləşdirmə – elektrik enerjisi istehsal edən atom reaktorlarında istifadə olunur. Bu, sülh məqsədli ənənəvi səviyyə sayılır.

20 faiz zənginləşdirmə – tədqiqat reaktorları və bəzi tibbi məqsədlər üçün istifadə olunur. Bu səviyyədən yuxarı zənginləşdirmə artıq riskli sayılır.

90 faiz və daha artıq zənginləşdirmə – nüvə bombası hazırlamaq üçün zəruri olan hərbi səviyyədir.

3. İranın nüvə sentrifuqaları və obyektləri

İranın uran zənginləşdirmə infrastrukturu əsasən iki böyük obyekt ətrafında cəmləşir:

Natanz nüvə obyekti – İsfahan yaxınlığında yerləşir və İranın əsas zənginləşdirmə kompleksidir. Yeraltı mərkəzlərdə minlərlə sentrifuqa yerləşdirilib.

Fordo nüvə obyekti – Qum şəhərinə yaxın dağın içərisində qurulub. Daha yüksək təhlükəsizlik məqsədi daşıyır və burada da zənginləşdirmə aparılır.

İranın istifadə etdiyi sentrifuqalar fərqli modellərə malikdir:

IR-1 – Ən sadə və köhnə modeldir. Pakistanın nüvə proqramından əldə olunmuş texnologiyaya (Pakistanlı nüvə alimi Əbdül Qadir Xan tərəfindən gizli yolla İrana örtülüb) əsaslanır.

IR-2m – Daha yeni və məhsuldar modeldir. Daha yüksək fırlanma sürətinə və ayrılma qabiliyyətinə malikdir.

IR-4 və IR-6 – İranın öz istehsalı olan müasir sentrifuqalardır. Daha davamlı, sürətli və effektivdir.

IR-9 – Hazırda test mərhələsindədir. Gələcəkdə daha yüksək zənginləşdirmə imkanları təmin edə bilər.

4. İsrailin cavab tədbirləri: Kiber və fiziki hücumlar

İsrail zaman-zaman İranın nüvə silahı hazırlamasının qarşısını almaq üçün həm texnoloji, həm də fiziki müdaxilə üsullarına əl atıb.

Stuxnet virusu – 2009–2010-cu illərdə ABŞ və İsrailin birgə əməliyyatı nəticəsində hazırlanmış kibervirusdur. “Siemens SCADA” idarəetmə sistemlərinə nüfuz edərək Natanz obyektindəki sentrifuqaların işləmə ritmini pozdu. Nəticədə yüzlərlə sentrifuqa sıradan çıxdı. Bu, dünyada real fiziki zərər verən ilk kibersilah nümunəsi kimi tarixə düşdü.

Fiziki təxribatlar və partlayışlar – 2020 və 2021-ci illərdə Natanz və Fordo obyektlərində partlayışlar baş verdi. İranın bəyanatına görə, bunlar sabotaj aktları idi və “MOSSAD” (İsrail kəşfiyyatı) ilə əlaqələndirildi.

Elmi kadrlara qarşı sui-qəsdlər – İranın nüvə proqramında çalışan tanınmış fiziklər və mühəndislər hədəf alınıb. 2020-ci ildə Möhsən Fəxrizadə yüksək texnologiyalı pusqu ilə öldürüldü. İran bu hadisədə də İsraili günahlandırdı.

5. MAQATE-nin nəzarəti və İranın cavabı

2015-ci ildə İran və 5+1 ölkələri arasında imzalanmış JCPOA (Nüvə Razılaşması) çərçivəsində İran aşağı səviyyədə zənginləşdirmə aparmaq, sentrifuqalarını azaltmaq və MAQATE-yə tam şəffaf nəzarət imkanı yaratmaq öhdəliyi götürmüşdü.

2018-ci ildə ABŞ-ın (Tramp administrasiyası) birtərəfli şəkildə bu razılaşmadan çıxması ilə vəziyyət dəyişdi. İran da cavab olaraq:

zənginləşdirmə səviyyəsini artırdı (20 faizdən 60 faizə qədər),

daha güclü sentrifuqalar yerləşdirdi,

MAQATE kameralarını çıxardı və bəzi obyektlərə girişə icazə vermədi.

MAQATE 2023 və 2024-cü illərdə verdiyi hesabatlarda İranın bəzi fəaliyyətlərinin artıq izlənilə bilmədiyini və şəffaflığın azaldığını qeyd etdi.

6. Beynəlxalq hüquqi baxış və İranın mövqeyi

İran bildirir ki, Nüvə Silahlarının Yayılmaması Müqaviləsinə (NPT) üzv olaraq, sülh məqsədli nüvə texnologiyasına sahib olmaq hüququ vardır. Bu hüquq çərçivəsində uranı zənginləşdirmək, reaktorlar inşa etmək və tədqiqat aparmaq hüquqi baxımdan mümkündür.

Qərb ölkələri və MAQATE isə bildirirlər ki:

60 faizə qədər zənginləşdirmə sülh məqsədləri üçün gərəkli deyil,

MAQATE nəzarət mexanizmlərinin zəiflədilməsi beynəlxalq öhdəliklərin pozulmasıdır,

gizli obyektlərin aşkarlanması və əməkdaşlıqdan yayınma nüvə proqramının sülh məqsədli olmasından şübhələnməyə əsas verir.