Avropa Komissiyası Prezidenti Ursula von der Leyen dünən açıqladığı yeni büdcə təklifində 2028-2034-cü illər üçün hüququn üstünlüyü ilə bağlı daha sərt şərtlərin tətbiq olunacağını bildirdi. Təklifə əsasən, Macarıstan bu yeni tənzimləmələrdən ciddi şəkildə təsirlənə bilər və Brüsseldən gələn bəzi maliyyə dəstəyi kəsilə bilər.

Von der Leyen vurğulayıb ki, “Hüququn üstünlüyünə şərtsiz hörmət edilməlidir və bu, Avropa Birliyi (AB) büdcəsinin bütün əsasları üçün bağlayıcıdır. Gələcək çoxillik maliyyə çərçivəsində isə bu istiqamətdə daha da irəliləyəcəyik”.

Büdcənin ən böyük hissəsini təşkil edən Milli və Regional Əməkdaşlıq Planları (UBOP) ilə bağlı danışan von der Leyen, hüququn üstünlüyünün və əsas hüquqların investisiyaya və islahatlara əsas şərt kimi qoyulacağını, bunun “ağıllı şərtlilik” prinsipi olacağını qeyd edib.

O, həmçinin AB fondlarının “güclü nəzarət mexanizmləri, açıq şərtlər və uyğun təşviqlərlə” məsuliyyətli istifadəsinin təmin ediləcəyini bildirib: “Çünki bu, birbaşa vətəndaşların xeyrinədir”.

UBOP paketi təklif olunan büdcənin təxminən yarısını, yəni 865 milyard avronu əhatə edir. Lakin von der Leyen hələ hüququn üstünlüyü ilə bağlı nəzarət detalları barədə açıqlama verməyib.

Yeni şərtlərə əsasən, bir üzv ölkə AB-nin əsas dəyərlərinə əməl etmədən layihə maliyyəsi ala bilməyəcək. Sənədin qaralama variantında AB əsas hüquqlar şərti və AB müqaviləsinin 2-ci maddəsinə istinad edilir, cinsiyyət bərabərliyinin pozulmaması da açıq şəkildə vurğulanır.

Bundan əlavə, ilk dəfə olaraq fond ödənişləri illik hüququn üstünlüyü hesabatlarına bağlanacaq. Bu şərtlər yerinə yetirilməzsə, Komissiya ölkəni xəbərdar edəcək, dəyişiklik edilməzsə, Şura ödənişləri dayandıra biləcək.

Yeni qaydalar demokratik, inklüziv və hüquq əsaslı cəmiyyətlərin təşviqini, məhkəmə sisteminin gücləndirilməsini, korrupsiyaya qarşı mübarizənin artırılmasını və medianın müxtəlifliyinin qorunmasını hədəfləyir.

Fondların istifadəsinin şəffaflığını təmin etmək məqsədilə, fondlardan yararlanan son şəxslərin siyahısı mərkəzi verilənlər bazasında yayımlanacaq. Həmçinin, Erasmus+ ilə birlikdə 49 milyard avroluq paya sahib olan “AgoraEU” proqramı da büdcəyə daxil edilib. Bu fondla AB dəyərləri, demokratiya, ifadə azadlığı və vətəndaş cəmiyyəti dəstəklənəcək.

Hüququn üstünlüyü mövzusunda ən çox tənqid olunan Macarıstan hazırda Şurada səsvermə hüququnun dayandırıla biləcəyi 7-ci maddə proseduruna məruz qalan yeganə ölkədir. Eyni zamanda, sistemli korrupsiya riski səbəbindən AB fondlarının dayandırılmasına gətirib çıxaran “Hüququn Üstünlüyü Proseduru”nun da tək obyekti Macarıstandır.

Macarıstan hökuməti isə bu prosesləri və ittihamları “siyasi qisas” adlandırır.

Hazırkı büdcədə Macarıstan yalnız uyğunlaşma və kənd təsərrüfatı fondlarından istifadə edir. Lakin bu fondların gələcəkdə UBOP proqramı altında birləşdirilməsi planlaşdırılır ki, bu da Brüsselin hüququn üstünlüyü şərtlərini yetərsiz sayması halında bu resursların tamamilə dayandırıla biləcəyi anlamına gəlir.

Qeyd etmək lazımdır ki, bu büdcə təklifi hələ yekun deyil və Avropa Parlamenti ilə üzv ölkələrlə müzakirə tələb edir. Üstəlik, Macarıstan da daxil olmaqla hər bir üzv ölkənin bu yeddi illik büdcəyə veto hüququ mövcuddur.