Yaponiyanın ən böyük enerji şirkətlərindən biri olan “INPEX Corporation” Azərbaycan və Qazaxıstanda hasil etdiyi neftin bir hissəsini Avropa bazarından Yaponiyaya yönəltməyə hazırlaşır. Bu qərar yalnız kommersiya addımı deyil, həm də Yaxın Şərqdə artan hərbi risklər fonunda qlobal enerji marşrutlarının dəyişə biləcəyini göstərən mühüm siqnallardan biri kimi qiymətləndirilir.

VAXT.AZ “The Nikkei Asia”ya istinadən xəbər verir ki, şirkət Azərbaycan üzrə əsas pay sahibi olduğu “Azəri-Çıraq-Günəşli” yataqlarından və Qazaxıstandakı Kaşaqan layihəsindən əldə olunan neftin bir hissəsini bundan sonra əsasən Yaponiya bazarına yönəltməyi planlaşdırır. İndiyədək həmin yataqlardan çıxarılan xammal əsasən spot satışlar vasitəsilə Avropa bazarlarına göndərilirdi, lakin son geosiyasi dəyişikliklər bu istiqamətdə yenidən qiymətləndirməyə səbəb olub. Qeyd edək ki, INPEX şirkəti Azərbaycanın “Azəri-Çırag-Günəşli’ yatağında 9.31%, Qazaxıstanın “Kaşaqan” yatağında isə 7.56% paya malikdir.

Bu qərarın arxasında duran əsas səbəblərdən biri Yaxın Şərqdə davam edən hərbi gərginlik və onun dünya enerji tədarükünə yaratdığı risklərdir. Xüsusilə Strait of Hormuz ətrafında yaranan təhlükələr Yaponiyanın enerji təhlükəsizliyi məsələsini kəskin şəkildə gündəmə gətirib. Məlum olduğu kimi, Yaponiya idxal etdiyi neftin 90%-dən çoxunu məhz Yaxın Şərq ölkələrindən alır və bu marşrutun təhlükə altına düşməsi ölkə üçün strateji risk hesab olunur.

Artan risklər fonunda Tokio hakimiyyəti artıq daxili enerji bazarında sabitliyi qorumaq üçün strateji addımlar atmağa başlayıb. Yaponiya hökuməti ehtiyat neft ehtiyatlarının bir hissəsini bazara buraxmaq qərarı verib və bu addımın əsas məqsədi qiymətlərin sürətli artımının qarşısını almaq və daxili bazarda çatışmazlıq riskini azaltmaqdır. Bu proses paralel olaraq enerji şirkətlərini alternativ mənbələr və marşrutlar axtarmağa vadar edir.

INPEX-in planlaşdırdığı yeni logistika sxemi də məhz bu risklərdən qaynaqlanır. Əgər əvvəlki marşrutlarda əsas istiqamət Yaxın Şərq üzərindən keçirdisə, indi Azərbaycan və Qazaxıstandan göndəriləcək neftin daha uzun dəniz yolları ilə daşınması nəzərdə tutulur. Yeni marşrutların Red Sea və Mediterranean Sea vasitəsilə, daha sonra isə Cape of Good Hope ətrafından keçməsi planlaşdırılır. Bu isə daşınma müddətinin əvvəlki marşrutlarla müqayisədə xeyli uzanması deməkdir.

Enerji bazarının ekspertləri bu qərarı qlobal enerji xəritəsində baş verən daha geniş dəyişikliklərin bir hissəsi kimi qiymətləndirir. Yaponiya kimi yüksək sənayeləşmiş ölkə üçün enerji sabitliyi iqtisadi təhlükəsizlik məsələsi sayılır və bu baxımdan alternativ mənbələrə yönəlmə strategiyası uzunmüddətli xarakter daşıya bilər. Son həftələrdə Tokio hakimiyyətinin yanacaq qiymətlərinin artımını cilovlamaq üçün müxtəlif iqtisadi tədbirlərə əl atması da vəziyyətin nə qədər ciddi olduğunu göstərir.

Azərbaycan üçün isə bu proses yeni imkanlar yarada bilər. Azərbaycan nefti keyfiyyət xüsusiyyətlərinə görə Yaxın Şərq yüngül neftinə yaxın hesab olunur və bu səbəbdən Asiya bazarlarında istifadə üçün texniki baxımdan uyğun sayılır. Əgər Yaponiya bazarında Azərbaycan neftinə tələbat artarsa, bu, ölkənin ixrac coğrafiyasının daha da genişlənməsi və Avropa ilə yanaşı Asiya istiqamətinin güclənməsi ilə nəticələnə bilər. Bu isə uzun müddətdə Azərbaycanın enerji siyasətində yeni balansların formalaşmasına səbəb ola bilər.

Digər tərəfdən, Avropa bazarı üçün də bu dəyişiklik müəyyən risklər yarada bilər. Əgər əvvəllər Avropaya yönələn spot həcmlərin bir hissəsi Asiyaya istiqamətləndirilərsə, bu, Avropa bazarında təklifin azalmasına və qiymət dalğalanmalarının artmasına səbəb ola bilər. Belə ssenari xüsusilə qlobal enerji bazarında onsuz da mövcud olan qeyri-müəyyənlik fonunda daha ciddi təsirlər yarada bilər.

Bütün bu proseslər göstərir ki, hazırda enerji bazarında baş verən dəyişikliklər lokal qərarlar çərçivəsindən çoxdan çıxıb və qlobal geosiyasi balansların bir hissəsinə çevrilib. Azərbaycan və Qazaxıstan kimi enerji istehsalçısı ölkələrin məhsullarına artan maraq isə yalnız iqtisadi deyil, həm də geosiyasi əhəmiyyət daşıyır. Yaxın Şərqdə davam edən gərginlik fonunda Asiya ölkələrinin alternativ mənbələrə yönəlməsi, görünür, yaxın illərdə dünya enerji xəritəsinin yenidən formalaşmasına gətirib çıxara bilər.