Hazırda ABŞ və İran arasında münasibətlər yenidən kritik həddə çatmışdır. ABŞ-ın keçmiş prezidenti Donald Trampın İranın nüvə sazişinin yenidən gözdən keçirilməsinə razı olmaması təqdirdə bu ölkəyə qarşı misli görünməmiş zərbələr endirəcəyinə dair son açıqlamaları iki ölkə arasındakı gərginliyi son dərəcə artırmışdır. Buna cavab olaraq İran raket qoşunlarını tam döyüş hazırlığı vəziyyətinə gətirmiş, bu isə açıq hərbi qarşıdurma riskinin real olduğunu göstərir.

Son bir il ərzində Yaxın Şərq regionunda ABŞ və İranla bağlı insidentlərin artması müşahidə olunur. 2024-cü ildə ABŞ Hərbi Dəniz Qüvvələri İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusuna (SEPAH) məxsus gəmilərlə təhlükəli yaxınlaşmanın 40-dan çox hadisəsini qeydə alıb. Paralel olaraq ABŞ kəşfiyyatı İranın raket potensialını müntəzəm olaraq artırması barədə məlumatlar yayır. Pentaqonun son qiymətləndirmələrinə görə, İran müxtəlif mənzilli ən azı 3000 ballistik raketə malikdir və bunların böyük əksəriyyəti regiondakı ABŞ hərbi bazalarını hədəfə ala bilir.

Əsas məqamlar

ABŞ və İranın hərbi ritorikasının kəskinləşməsi: ABŞ-ın keçmiş prezidenti Donald Trampın mümkün hərbi zərbələrlə bağlı açıqlamaları və İranın buna dərhal verdiyi sərt cavablar diplomatik qarşıdurmanın hərbi münaqişəyə keçmə ehtimalını artırır.

ABŞ-ın Fars körfəzində hərbi iştirakını artırması: ABŞ son dövrdə USS Gerald R. Ford aviadaşıyıcısının başçılıq etdiyi zərbə qrupunu regiona göndərib ki, bu da hərbi ssenarilərə hazırlığın göstəricisidir.

Regional müttəfiqlərin və oyunçuların fəallaşması: İsrail və Səudiyyə Ərəbistanı İranla bağlı mövqelərini sərtləşdirərək, hətta məhdud bir qarşıdurmanın belə regional müharibəyə çevrilmə riskini artırırlar.

ABŞ və İran arasında artan gərginlik çox ciddi əhəmiyyət kəsb edir, çünki istənilən hərbi münaqişə regionun sabitliyinə, dünya enerji bazarlarına və qlobal iqtisadiyyata dağıdıcı təsir göstərəcəkdir. Müharibə başlayacağı təqdirdə neftin qiyməti 30-50% yüksələ bilər və bu, qlobal iqtisadi böhrana səbəb olacaqdır.

Ritorikanın gərginləşməsi xüsusilə təhlükəlidir, çünki sərt və radikal bəyanatlar münaqişəni qaçılmaz edən atmosfer yaradır, vəziyyətdən diplomatik çıxış yolunu çətinləşdirir. ABŞ və İranın regiondakı hərbi güclərini artırmaları təsadüfi və ya təxribat xarakterli insidentlərin yaranma ehtimalını yüksəldir ki, belə insidentlər qısa müddətdə tammiqyaslı münaqişəyə çevrilə bilər.

ABŞ-ın İsrail və Səudiyyə Ərəbistanı kimi müttəfiqləri İrandan zəiflətmək fürsətini əldən vermək istəmədikləri üçün Vaşinqtonla Tehran arasında baş verə biləcək istənilən gərginlik dərhal digər oyunçuların da prosesə cəlb olunmasına və qarşıdurmanın miqyasının genişlənməsinə gətirib çıxaracaqdır.

Qarşıdakı üç ay ərzində hərbi münaqişə riski yüksək olaraq qalacaq, lakin ciddi təxribatlar olmadığı təqdirdə tammiqyaslı müharibə ehtimalı azdır. Ən ehtimal olunan ssenari tərəflərin qarşılıqlı təhdidlərinin davam etməsi və sanksiyalarla təzyiqin gücləndirilməsidir. Ciddi diplomatik danışıqlar ehtimalı aşağıdır, çünki hər iki tərəf çox sərt mövqe tutmuşdur.

Müharibə riskini artıran amillər aşağıdakılar ola bilər:

ABŞ HDQ və SEPAH arasında dənizdə baş verəcək mümkün insidentlər;

İsrailin Suriyada və ya Livanda İran obyektlərinə zərbələri;

ABŞ-da daxili siyasi proseslər.

Gərginliyi azaltmaq imkanına malik amillər isə bunlardır:

Vasitəçi dövlətlərin (məsələn, Oman və ya Qətər) diplomatik təşəbbüsləri;

ABŞ-ın regional müttəfiqlərinin təmkinli davranması;

ABŞ-ın diplomatik kompromis istiqamətində mövqeyində dəyişikliklər.

... ABŞ ilə İran arasında birbaşa hərbi qarşıdurma ehtimalı mövcuddur, lakin qarşıdakı üç ay ərzində tərəflərin münaqişə sərhədində balanslaşdırmağa davam edəcəkləri daha real görünür. Bununla belə, regionda üçüncü dövlətlərin təxribatları və ya təsadüfi insidentlər səbəbindən gərginliyin genişmiqyaslı qarşıdurmaya çevrilməsi təhlükəsi çox yüksəkdir və bu risk heç vaxt gözardı edilməməlidir.