Güney azərbaycanlı müxalif jurnalist kimi, İranın Milli Təhlükəsizlik Ali Şurasının keçmiş katibi Əli Laricani kimi bir zalımın olmadığı bir dünyada yaşadığım üçün böyük sevinc hissi keçirirəm. O, İran rejiminin siyasətinin böyük hissəsinin əsas memarlarından biri və Azərbaycan xalqına qarşı uzun illər davam edən əzici siyasətin aparıcı simalarından biri idi.

İran çoxmillətli bir ölkədir: farslar, azərbaycanlı türklər, kürdlər, bəluclar, əhvaz ərəbləri, lorlar və türkmənlər. Bu qrupların heç biri əhalinin 50 faizini təşkil etmir. Güney azərbaycanlılar əhalinin ən azı üçdə birini təşkil edir və məhz bu səbəbdən Laricaninin aradan götürülməsi bu qədər önəmli sayılmalıdır.

Düzdür, keçmiş ali rəhbər Əli Xameneyi və keçmiş SEPAH komandanı Qasım Süleymani də azərbaycanlılara qarşı düşmən münasibətləri ilə tanınırdılar. Süleymani Ermənistan–Azərbaycan münaqişəsi dövründə Azərbaycana qarşı çox fəal idi.

O, dəfələrlə İranı Ermənistana daha çox silah göndərməyə və onları açıq şəkildə dəstəkləməyə çağırmış, azərbaycanlıların “qeyri-irani xalq” olduğunu iddia etmişdi. Süleymani, həmçinin azərbaycanlı mənşəli SEPAH üzvlərinin dəfələrlə yoxlanılmasını və Güney Azərbaycan və onun xalqına simpatiyaları olduğu təqdirdə, yüksək vəzifələrdən uzaqlaşdırılmasını tələb edirdi.

Ancaq İran Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının keçmiş katibi Əli Laricani azərbaycanlılara qarşı xüsusi və fərqli bir nifrət bəsləyirdi.

Diskriminasiya siyasətinin institusionallaşdırılması

Laricani İran siyasi elitasında azərbaycanlıları aşağılayan televiziya və radio proqramlarının – uşaq verilişləri, filmlər, seriallar və hətta xəbər buraxılışlarının – hazırlanmasını tövsiyə edən və həyata keçirən ilk yüksək vəzifəli şəxslərdən biri idi. O, İran İslam Respublikası Media Yayım Qurumunun rəhbəri olduğu 1995-ci ildə keçirilmiş məşhur sorğunun əsas təşkilatçısı olmuşdu; bu sorğu sonradan azərbaycanlı kimliyinə və etnik mənsubiyyətinə qarşı hücumların gücləndirilməsi üçün bəhanəyə çevrildi.

Professor Brenda Şaffer “Iran is More Than Persia” (İran Persiyadan (yəni fars bölgəsindən) böyükdür) adlı kitabında yazır ki, 8 may 1995-ci ildə İranın “Əhrar” qəzeti İran Radio və Televizyasının (İRİB) İrandakı “türk” vətəndaşlara – yəni azərbaycanlılara – münasibətlə bağlı sorğu keçirdiyini bildirmişdi. Sorğuda belə suallar yer almışdı:

“Bir türklə evlənmək istərdinizmi? Qızınızın bir türklə evlənməsinə razı olardınızmı? Dini mərasimlərdə (məsələn, Aşura) türklərlə birlikdə iştirak edərdinizmi? Ev alsanız, türklə qonşu olmağa razı olardınızmı? Türk çoxluğunun yaşadığı məhəllə və ya şəhərdə yaşamaq istərdinizmi? Türklə dost olmaq istərdinizmi? Türklərin evinə qonaq getmək istərdinizmi?”

Şafferə görə, “nəticələr fars cəmiyyətində bu qrupa qarşı son dərəcə mənfi münasibətin olduğunu göstərdi; respondentlərin əksəriyyəti İran azərbaycanlıları ilə ünsiyyətdən qaçmaq istədiklərini bildirdilər. Bu sorğu 9 may 1995-ci ildən başlayaraq azərbaycanlıların etiraz dalğasına səbəb oldu.”

Etirazlara universitet tələbələri rəhbərlik edirdi. Onlar fars cəmiyyətində son yüz ildə davam edən irqçi siyasətə və IRIB-in belə bölücü sorğunu keçirmə motivlərinə qarşı çıxırdılar.

Etirazlar Tehran Universitetində başladı. Azərbaycanlı tələbələr ümid edirdilər ki, fars tələbələr də onlara qoşulacaq, ancaq bu baş vermədi. Nəticədə azərbaycanlı tələbələr öz təşkilatlarını – Azərbaycan Akademik Cəmiyyətini yaratdılar.

Şaffer yazır: “O vaxta qədər etnik əsasda ayrıca tələbə birlikləri yox idi.” Etirazlar daha sonra Təbriz və azərbaycanlıların digər sıx yaşadığı şəhərlərə yayıldı.

Təbriz Universitetində minlərlə tələbə 9 may aksiyalarında iştirak etdi. Azərbaycanlı tələbələr eyni zamanda prezident aparatına, parlamentə, cümə namazı imamlarına və Şərqi Azərbaycan, Zəncan və Ərdəbil vilayətlərinin rəhbərlərinə məktublar göndərərək bu sorğunu pislədilər və Təbriz Universitetində Azərbaycan dilində təhsil hüququ tələb etdilər.

Mahmud Əhmədinejad dövründə isə “Iran” qəzetində məşhur təhqiramiz karikatura yayımlandı. Bu qəzet və IRNA xəbər agentliyi 2006-cı ilin yazında daha bir genişmiqyaslı azərbaycanlı etirazlarını alovlandıran dövlət qurumları oldular.

Milyonlarla azərbaycanlı küçələrə çıxdı. Bəzi şəhərlərdə etirazlar o qədər genişləndi ki, insanlar qısa müddət ərzində bəzi məhəllələrə nəzarəti ələ keçirdilər, ancaq sonradan etirazlar rejim tərəfindən sərt şəkildə yatırıldı. Minlərlə insan həbs olundu, rəsmi məlumatlara görə ən azı 12 nəfər öldürüldü, qeyri-rəsmi məlumatlara görə isə bu rəqəm daha yüksək idi.

Əli Xameneyi özü televiziya vasitəsilə üzr istəməyə məcbur oldu. Həmin karikaturada azərbaycanlılar “bitməz hamamböcəkləri (tarakanlar)” kimi təsvir edilir, Azərbaycan dili isə “hamamböcəyi dili” adlandırılırdı və azərbaycanlıların “nəcis ilə qidalandığı” iddia edilirdi.

2006-cı il etirazları birbaşa Laricaninin daha əvvəl yaratdığı anti-azərbaycanlı siyasətin nəticəsi idi. Daha sonra bir televiziya proqramında azərbaycanlıların guya diş fırçasından istifadə etməyi bilmədiyi iddia edilərək azərbaycanlı bir uşağa tualet fırçası göstərilib “azərbaycanlılar dişlərini belə fırçalayır” deyilmişdi. Rejim bu cür təhqirlərin təkrarlanmayacağını vəd etsə də, Laricaninin yaratdığı sistem səbəbindən bunun davam edəcəyi aydın idi.

Laricani azərbaycanlı məsələsində o qədər sərt mövqedə idi ki, hətta rejim tərəfdarı olan azərbaycanlılara belə etibar etmirdi. O, Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi təyin edildikdən sonra prezident Məsud Pezeşkianı kənara çəkərək idarəetməni faktiki olaraq özü həyata keçirirdi.

Bütün bu səbəblərə görə, Laricaninin aradan götürülməsi məni sevindirir. O, yalnız Qərbə və İsrailə qarşı sərt xətt tərəfdarı deyildi, eyni zamanda Güney Azərbaycan xalqının ən böyük düşmənlərindən biri idi.

Ümid edirəm və dua edirəm ki, onsuz bölgənin və dünyanın gələcəyi daha parlaq olacaq.